Alberti 1540 - Plafond

Leon Baptista de Albertis, De Pictura Praestantissima, et nunquam satis laudata arte libri tres absolutissimi, Leonis Baptistæ de Albertis viri in omni scientiarum genere, & præcipue mathematicarum disciplinarum doctissimi. Iam primum in lucem editi, Basilaeae 1540.

LEONIS BAPTISTÆ
DE ALBERTIS, LIB. PRIMVS.
RVDIMEΝΤΑ.

. . .

pp. 9–18

Exordiamurque à Philosophorum sententia, qui metiri superﬁcies aﬃrmant radijs quibusdam quasi uisendi ministris, quos idcirco visivos nuncupant, quod per eos rerum simulachra sensui imprimantur. Nam ipsi ijdem radij inter oculum atque visam superﬁciem, intenti suapte vi, ac mira quadam subtilitate pernississimè congruunt. Aëra, corporaque huiusmodi rara & luce pervia penetrantes, quoad aliquod densum & non penitus opacum oﬀendant, quo in loco cuspide ferientes, evestigio hæreant. Verum non minima fuit, apud priscos disceptatio, à superﬁcie, an ab oculo ipsi radij erumpant. Quæ disceptatio sanè diﬃcilis, atque apud nos ad modum inutilis prætereatur. Ac imaginari quidem deceat radios quasi ﬁla quædam prorsus tenuissima, uno capite quasi in manipulum rectissimè colligata.

Radiorum differenita.

Una simul per oculum interius ubi sensus visus consideat, recipi: quo in loco non secus atq; truncus radiorum adstent, à quo quidem exeuntes in longum lassati radij, veluti rectissima virgulata, ad oppositam superﬁciem eﬄuant. Sed hos inter radios nonnulla diﬀerentia est, quam tenuisse pernecessarium arbitror. Diﬀerunt quidem viribus & oﬃcio. Nam alij ﬁmbrias superﬁcierum contingentes, totas quantitates superﬁciei metiuntur. Hos autem quòd quidem ultimas partes librando volitent, extremos radios appellemus.

Radij extremi.
Radij medij.
Species tres radiorum.

Alij quidem radij ab omni dorso superﬁciei, seu recepti, seu ﬂuentes intra eam pyramidem, de qua paulò post, suo loco dicemus, suum quoque oﬃcium peragunt. Nam coloribus & luminibus imbuuntur ijsdem, quibus ipsa supﬁcies refulgeat. Hos ergo medios radios nuncupemus. Est quoq; ex radijs quidam, qui similitudine quadam centricæ, de qua diximus, lineæ, dicatur centricus, quòd in superﬁcie ita perstet, ut circa se æquales utrinque angulo reddat. Itaque tres radiorum species reptæ sunt extremorum, mediorum et centrici. Perscrutemur igitur quid quique radij ad visendum conferant: ac primo de extremis, postea de medijs, tum de centrico dicendum erit. Radijs quidem extremis, quantitates metiuntur.

Quantitas quid.

Est enim quantitas spacium inter duo disiuncta puncta ﬁmbriæ, transiens per superﬁciem, quod oculus, quasi circino, quodam instrumento, his extremis radijs metitur. Suntque tot in superﬁcie quantitates, quot sunt disiuncta in ﬁmbria sese conrespicientia puncta. Nam proceritatem quæ inter supremum & inﬁmum, seu latitudinem quæ inter dextrum & sinistrum, seu crassitudinem quæ inter propinquius & remotius, seu cæteras quasuis dimensiones aspectu recognoscimus, his tantum radijs extremis utimur. Ex quo illud dici solitum est: uisum per triangulum ﬁeri, cuius basis, visa quantitas, cuiusve latera sunt ijdem ipsi radij, qui à punctis quantitatis ad oculum protenduntur. At illud quidem certissimum est, nisi per hunc ipsum triangulum, quantitatem nullam uideri. Latera ergo trianguli visivi, patent. Anguli quidem in hoc ipso triangulo duo sunt, alterutra illa quantitatis capita. Tertius verò atque primarius angulus est, is qui basi oppositus, intra oculum consistit. Neque hoc loco disputandum est, utrum in ipsa iunctura interioris nervi visus, ut aiunt, quiescat, an in ea superﬁcie oculi, quasi in speculo animato imagines ﬁgurentur. Sed ne omnia quidem oculorum ad visendum, hoc loco, munera referenda sunt: satis enim erit his commentarijs succinctè, quæ ad rem pernecessaria sint demonstrasse. Cum igitur in oculo primarius consistat angulus visivus, regula deducta est hæc: quò videlicet acutior sit in oculo angulus, eò quantitatem breviorem apparere, ex quo planè discitur cur sit quod multo intervallo, quantitas ad punctum usque extenuata esse videatur. Verum hæc cum ita sint, ﬁt tamen nonnullis in superﬁciebus, ut quò illi propinquior sit visentis oculus, eò minorem, quò remotior, eò longe plurimam illius superﬁciei partem videat, quod ipsum in sphærica superﬁcie ita esse discitur. Quantitates ergo pro interuallo maiores, ac minores intuentibus nonnunqueam videntur. Cuius rei qui probè rationem tenuerit, minime dubitabit medios radios aliquando ﬁeri extremos, extremosque intervallo mutato item ﬁeri medios. Atque idcirco intelliget ubi medij radij sint facti extremi, ilico quantitatem breviorem apparere. Contraque cum extremi radij intra ﬁmbriam recipiantur, quò magis illi quidem à ﬁmbria distent, eò maiorem quantitatem videri. Hic igitur solitus sum apud familiares regulam exponere, quò plures radiorum visendo occupentur, eò quantitatem prospectam grandiorem existimari: quò autem pauciores, eò minorem. Cæterum hi radij extremi dentatim universam ﬁmbriam superﬁciei comprehendentes, ipsam totam superﬁciem, quasi cavea, circumducunt. Unde illud, aiunt, visum, per pyramidem radiosam ﬁeri. Dicendum est idcirco pyramis quid sit.

Pyramis.
Basis.

Pyramis est ﬁgura corporis oblongi, ab cuius basi omnes lineæ rectæ sursum protractæ, ad unicam cuspidem conterminent. Basis pyramidis visa superaﬁcies est. Latera pyramidis, radij ipsi visivi, quos extremos nuncupari diximus. Cuspis pyramidis illic intra oculum considet, ubi in unum anguli quantitatum conveniunt. Hactenus de extrinsecis radijs, ex quibus pyramis concipitur, qua omni ratione constat, multum interesse quæ intervalla, inter superﬁciem atque oculum interiaceant.

Radij medij.

Sequitur ut de medijs radijs dicendum sit. Radij medij sunt ea multitudo radiorum, quæ ab radijs extremis, septa intra pyramidem continetur. Atque ij quidem radij id agunt, quod aiunt, Cameleonta animal, & huiusmodi feras metu conterritas, solere propinquarum rerum colores suscipere, ne à venatoribus facilè reperiantur. Hoc ipsum medij radij exequuntur. Nam à contactu superﬁciei, usque ad cuspidem pyramidis, toto tractu ita colorum & luminum, reperta varietate inﬁciuntur, ut quouis loco rumperentur, eodem loco ipsum inhaustum lumen, atque eundem colorem expromerent. Ac de his medijs radijs re primum ipsa cognitum est, eos multo intervallo deﬁcere, aciemque hebetiorem agere: demum id cur ita sit, ratio reperta est. Nam cum iijdem cæterique omnes radij visivi luminibus et coloribus imbuti, atque graves aërem peruadant, sitque aër ipse nonnulla crassitudine suﬀusus, ﬁt ut multa pars oneris, dum aërem percurrunt, fessos radios deijciat. Idcirco rectè aiunt, quò maior distantia sit, eò superﬁciem subobscuriorem & magis fuscam videri.

Centricus radius.

Restat ut de centrico radio dicamus. Centricum radium dicimus, eum qui solus ita quantitatem feriat, ut pares utrinque anguli, angulis sibi cohærentibus respondeant. Equidem & quod ad hunc centricum radium attinet, verissimum est hunc esse omnium radiorum acerrimum & vivacissimum. Neque negandum est, quantitatem nunquàm videri maiorem, quàm cum centricus in eam radius institerit. Possent plura de centrici radij vi & oﬃcio referri. Tantum hoc non prætermittatur, hunc unicum radium, quasi unita quadam congressione, à cæteris radijs constipatum foveri, ut merito dux radiorum planè ac princeps dici debeat. Reliqua verò quæ ad ostentandum ingenium pertinuissent magis quàm ad ea, de quibus dicere instituimus prætereant. Multa etiam de radijs suis locis accommodatius dicentur. Hoc autem loco sit, quantum commentariorum breuitas postulat, satis ea retulisse, ex quibus dubitet nemo hoc ita esse, quod quidem satis demonstratum puto, intervallo scilicet centricique radij positione mutatis, ilico superﬁciem alteratam videri. Nam ea quidem ut minor, aut maior, aut deniq; pro linearum & angulorum inter se concinnitate immutata apparebit.

Centrici positio.

Centrici ergo positio, distantiaque ad certitudinem uisus plurimum conferunt. Est quoque tertium aliquid, ex quo superﬁcies diﬀormes & variæ intuentibus exhibeantur. Id quidem est luminum receptio. Nam videre licet in sphærica atque concava superﬁcie, si unicum tantum assit lumen, una parte subobscuram, alia clariorem esse superﬁciem, ac eodem intervallo, centricaque positione pristina manente, modo ea ipsa superﬁcies diuerso quàm prius lumine subiaceat, videbis fuscas illic esse partes, eas quæ sub diverso antea lumine sitæ clarebant, atque esse easdem claras, quæ prius obumbratæ erant. Tum etiam si plura circumstent lumina, pro luminum numero & viribus varie suis locis maculæ, candoris & obscuritatis micabunt. Hæc res experimento ipso comprobatur. Sed hic locus admonet, ut de luminibus & coloribus aliqua referamus.

. . .

pp. 34–43

Hactenus à nobis fermè omnia dicta sunt, quæ ad visendi vim, quæque ad intercisionem cognoscendam spectant. Sed quia non modo quid sit, atque ex quibus constet intercisio: verumetiam quemadmodum eadem fiat, ad rem pertinet, dicendum est, de hac intercisione quanam arte pingendo ea exprimatur. De hac igitur, cæteris omissis, referam quid ipse dum pingo eﬃciam. Principio in superﬁcie pingenda, quâm amplum libeat quadrangulum rectorum angulorum inscribo, quod quidem mihi pro aperta fenestra est, ex qua historia contueatur, illicque, quàm magnos velim esse in pictura homines, determino: huiusque ipsius hominis longitudinem, in tres partes divido: quæ quidem mihi partes sunt proportionales, cum ea mensura quam vulgus brachium nuncupat. Nam ea trium brachiorum, ut ex symetria membrorum hominis patet, admodum communis humani corporis longitudo est. Ista ergo mensura iacentem inﬁmam descripti quadranguli lineam, in quot illa istiusmodi recipiat partes, divido: ac mihi quidem hæc ipsa iacens quadranguli linea, est proximiori transversæ & æque distanti, in pavimento, viæ quantitati proportionalis.

Centricus punctus.

Post hæc unicum punctum, quo ﬁt visum, loco intra quadrangulum constituo, qui mihi punctus eum locum occupet, ipsum ad quem radius centricus applicet, idcirco centricus punctus dicatur. Condecens huius centrici punci positio est, non altius à iacenti linea, quàm sit illius pingendi hominis longitudo. Nam hoc pacto æquali in solo, & spectantes, & pictæ res adesse videntur. Posito puncto centrico, protraho lineas rectas â puncto ipso centrico ad singulas lineæ iacentis divisiones, quæ quidem mihi lineæ demonstrant, quemadmodum penè usque ad inﬁnitam distantiam quantitates transversæ successurus interuallo sub aspectu coarctantur. Hic essent nonnulli, qui unam ab divisa æque distantem lineam intra quadrangulum ducerent, spaciumque quod inter utrasque lineas adsit, in tres partes dividerent. Tum huic secundæ æque distanti lineæ, aliam item æque distantem, hac lege adderent, ut spacium, quod inter primam divisam, & secundam æque distantem lineam est, in tres partes divisum: una parte sui excedat spacium id quod sit inter secundam & tertiam lineam, ac deinceps reliquas lineas adderent, ut semper sequens inter lineas esset spacium id antecedens subsesquialterum, ut verbo Mathematicorum loquar. Itaque sic illi quidem facerent, quos & si optimam quandam pingendi viam sequi aﬃrment, eosdem tamen non parum errare censeo: quòd cum casu primam æque distantem lineam posuerint, tam & si cæteræ æque distantes lineæ ratione & modo subsequantur, non tamen habent quo sit certus cuspidis ad bene spectandum locus. Ex quo non modici in pictura errores facile succedunt. Adde his quod istorum ratio admodum vitiosa esset, ubi centricus punctus aut suprâ aut infrâ picti hominis longitudine adstaret: cum etiam res pictas nullas veris rebus conformes, nisi certa ratione distent, videri posse, nemo doctus negabit. Cuius rei rationem explicabimus, si quando de his demonstrationibus picturæ conscribemus, quas à nobis factas, amici dum admirarentur, miracula picturæ nuncuparunt. Nam ad eam ipsam partem, hæc quæ dixi omnia maxime pertinent: ergo ad rem redeamus. Hæc cum ita sint, ipse idcirco optimum hunc adinveni modum. In cæteris omnibus eandem illam & centrici puncti & lineæ iacentis divisionem, & à puncto linearum ductiones ad singulas iacentis lineæ divisiones prosequor. Sed in transuersis quantitatibus, hunc modum servo. Habeo areolam, in qua describo lineam unam rectam, Hanc divido per eas partes, in quas iacens linea quadranguli divisa est. Deinde pono sursum ab hac linea punctum unicum tam altè, quàm est in quadrangulo centricus punctus à iacente divisa quadranguli linea distans, ab hocque puncto, ad singulas huius ipsius lineæ divisiones, singulas lineas duco. Tum quantam velim distantiam esse inter spectantis oculum, & picturam statuo, atque illic statuto intercisionis loco perpendiculari, ut aiunt Mathematici, linea, intercisionem omnium linearum, quas ea invenerit, eﬃcio.

Linea perpendicualris.

Perpendicularis quidem linea ca est, quæ aliam rectam lineam diuidens, angulos utrinq; circa se rectos habeat. Igitur hæc mihi perpendicularis linea suis percisionibus terminos dabit omnis distantiæ, quæ inter transuersas æque distantes pauimenti lineas esse debeant: quò pacto omnes pavimenti paralellos descriptos habeo, qui quidem quàm recte descripti sint inditio erit: si una eademque recta continuata linea, in picto pavimento coadiunctorum quadrangulorum diameter sit.

Diameter.

Est quidem apud Mathematicos diameter quadranguli recta quædam linea, ab angulo ad sibi oppositum angulum ducta, quæ in duas partes quadrangulum diuidat, ita ut ex quadrangulo, duos triangulos eﬃciat.

His ergo diligenter absolutis, unam item superduco transversam, æque à cæteris inferioribus distantem lineam, quæ duo stantia, magni quadrati, latera secet, perque punctum centricum permeet. Hæc mihi quidem linea est terminus, atque limes, quem nulla non plus alta, quàm ﬁt visentis oculus, quantitas excedat. Eaque, quod punctum centricum, pervadat, idcirco centrica dicatur. Ex quo ﬁt, ut qui picti homines in ulteriori paralello steterint, idem longè minores sint, quàm qui in anterioribus adstant; nec tamen esse cæteris minores, sed semotiores apparent, quam rem quidem à natura ipsa ita ostendi palam est. Nam in templis perambulantium hominum capita, videmus ferè in altum æqualia nutare, pedes uerò eorum, qui longius absint, forte ad genu anteriorum respondere. Hæc omnis dividendi pavimenti ratio, maximè ad eam picturæ partem pertinet, quam nos compositionem, suo loco, nominabimus. Et huiusmodi est, ut verear ne ob materiæ novitatem, ob hancq; commentandi brevitatem, parum à legentibus intelligantur. Nam, ut ex operibus priscis facilè intelligimus, eadem fortassis apud maiores nostros quod esset obscura, & diﬃcillima, admodum incognita latuit. Vix enim ullam antiquorum historiam aptè compositam, neque pictam, neque ﬁctam, neque sculptam reperies. Qua de re hæc à me dicta sunt breviter, &, ut existimo, non omnino obscurè. Sed intelligo qualia sint: ut cum in his nullam eloquentiæ laudem adipisci queam, cum eadem qui primo aspectu non comprehenderit, vix ullo unquàm uel ingenti labore apprehendat. Subtilissimis autem & ad picturam bene pronis ingenijs, hęc, quoquomodo dicantur facillima sanè & pulcherrima sunt: quæ quidem rudibus, & à natura parum ad has nobilissimas artes pronis, etiam si ab eloquentissimis dicantur, admodum ingrata sunt. A nobis verò eadem, qd sine ulla eloquentia, brevissimè recitata sint, fortassis non sine fastidio leguntur. Sed velim nobis dent veniam, si dum in primis volui intelligi, id prospexi, ut clara esset nostra oratio, magis quàm compta & ornata. Quæ uerò sequentur minus, ut spero, tædium legentibus aﬀerent. Diximus ergo de triangulis, de pyramide, de intercisione, quæ dicenda videbantur, quas res tamen consuevi apud familiares prolixius, quadam geometrica ratione, cur ea ita essent, demonstrare, quod his commentarijs, brevitatis causa, prætermittendum censui. Hic enim sola prima, picturæ artis, rudimenta recensui. Eaque idcirco rudimenta nuncupari volumus, quod ineruditis pictoribus, prima artis fundamenta iecerint. Sed huiusmodi sunt, ut qui eadem probè tenuerit, is cum ad ingenium, tum ad cognoscendam picturæ diﬃnitionem, tum etiam ad ea, de quibus dicturi sumus, non minimum profuisse intelligat. Neque sit qui dubitet futurum pictorem, nunquàm bonum eum, qui, quæ pingendo conetur, non ad unguem intelligat. Frustra enim arcu contenditur, nisi quò sagittam dirigas destinatum habeas. Ac velim quidem apud nos persuasum esse, eum solum fore pictorem optimum, qui optimè cum fimbrias, tum superﬁcierum qualitates omnes notasse didicerit. Contraque eum futurum nunquàm bonum artiﬁcem aﬃrmo, qui non diligentissimè, quæ diximus, omnia tenuerit. Idcirco nobis hæc de superﬁciebus, & intercessione dicta pernecessaria fuere. Sequitur ut pictorem instituamus, quemadmodum quæ mente conceperit, ea manu imitari queat.