Theophilus
Theophilus Presbyter, Diversarum artium schedula sive De diversis artibus libri III, ca. 1100–1120.
Quoted from: Theophilus Presbyter – Albert Ilg, Schedula Diversarum Artium I (Quellenschriften für Kunstgeschichte und Kunsttechnik des Mittelalters und der Renaissance VII), Wien [Wilhelm Braumüller] 1874.
LIBER PRIMVS
. . .
CAPUT II.
De colore prasino.
Qui prasinus, est quasi confectio quædam habens similitudinem viridis coloris et nigri, cujus natura talis est, quod non teritur super lapidem, sed missus in aquam resolvitur et per pannum diligenter colatur, cujus usus in recenti muro pro viridi colore satis utilis habetur.
CAPUT XIV.
De mixtura vestimentorum in laqueari.
Misce menesch cum folio sive cum nigro, et modico rubeo, et imple vestimentum. Admisce etiam modicum nigri et fac tractus [rugarum et plicationum vestimenti]. Deinde misce lazur cum modico menesch, sive cum folio, sive cum eodem colore unde implesti, et illumina primum, et cum puro lazur illumina superius. Post hæc misce parum albi cum lazur et fac subtiles et raros tractus. Imple vestimentum cum rubeo, et si rubeum pallidum sit, adde modicum nigri. Inde misce amplius nigri cum eodem, et fac tractus. Deinde misce modicum rubei cum cenobrio et illumina superius primum. Post hæc adde modicum minii cum cenobrio, et illumina superius. Imple vestimentum cum cenobrio, et misce cum eodem modicum rubei, et fac tractus. Deinde misce primum modicum minii cum cenobrio, et illumina primum. Post hæc illumina cum simplici minio. Ad extremum misce modicum nigri cum rubeo, et fac exteriorem umbram. Misce purum viride cum ogra, ita ut de ogra plus sit, et imple vestimentum. Adde eidem¹ colori modicum de succo et parum rubei, et fac tractus. Misce eidem colori unde implesti album, et illumina primum. Adde plus albi, et illumina exterius. Misce etiam cum superiori umbra [de qua fecisti tractus plus succi et rubei et parum viridis, et fac umbram exteriorem Misce succum folii cum cerosa et imple vestimentum. Adde folii plus, et fac tractus. Adde plus cerosæ et illumina Post hæc cum simplici cerosa Ad extremum modicum folii triti et modicum cenobrii misce cum priore umbra, et fac exteriorem. Et eodem colore imple aliud vestimentum. Adde ei plus folii et cenobrii, et fac tractus. Adde eidem unde implesti, cerosam et modicum cenobrii, et illumina primum. Adde plus cerosæ, et illumina superius. Ad extremum misce modicum rubei cum priori umbra, et fac exteriorem. Ex hac mixtura facies tria genera vestimentorum, unum purpureum, aliud violaticum, tertium candidum. Misce viride cum succo, et adde modicum ogræ, et imple vestimentum. Adde plus de succo, et fac tractus. Adde etiam modicum nigri, et fac exteriorem umbram. Adde cum impletione plus viridis et illumina primum. Cum puro viridi illumina exterius, et si opus sit, adde ei modicum albi. Misce modicum cenobrii cum auripigmento, et imple vestimentum. Adde parum rubei, et fac tractus. Cum simplici rubeo umbram exteriorem. Adde cum impletione plus auripigmenti, et illumina primum. Cum simplici auripigmento illumina exterius. Usus hujus vestimenti non est in muro. Misce auripigmentum cum indico, sive cum menesch, sive cum succo sambuci, et imple vestimentum. Adde amplius de succo, sive menesch, sive de indico et fac tractus. Adde modicum nigri, et fac umbram exteriorem. Deinde plus auripigmenti cum impletione, et illumina primum. Cum simplici auripigmento illumina superius. Auripigmentum et quicquid ex eo temperatur, nullam vim habet in muro. Misce menesch cum folio, et imple vestimentum. Adde folii plus, et fac tractus. Adde etiam parum nigri, et fac exteriorem umbram. Cum simplici menesch illumina primum. Adde parum albi, et illumina superius. Misce ogram cum nigro, et imple vestimentum. Adde nigri plus, et fac tractus. Adde etiam plus, et fac umbram exteriorem. Adde ogræ plus cum impletione, et illumina primum. Adde etiam plus, et illumina superius. Cum ogra et rubeo fac similiter. Misce album et viride, et imple vestimentum. Cum simplici viridi fac tractus. Adde parum succi, et fac umbram exteriorem. Adde plus albi cum impletione, et illumina primum. Cum simplici albo illumina superius. Misce modicum nigri et parum rubei cum albo, et imple vestimentum. Adde plus rubei et parum nigri, et fac tractus. Adde etiam amplius nigri et rubei, et fac umbram exteriorem. Adde cum impletione plus albi, et illumina primum. Cum simplici albo, illumina superius. Misce menesch cum albo ordine quo supra. Misce similiter nigrum cum albo. Eodem modo misce ogram cum albo, et in umbra ejus adde modicum rubei.
CAPUT XV.
De mixtura vestimentorum in muro.
In muro vero imple vestimentum cum ogra, addito ei modico calcis, propter fulgorem, et fac umbras ejus sive cum simplici rubro, sive cum prasino, vel ex posch, qui fiat ex ipsa ogra et viridi. Membrana in muro miscetur ex ogra et cenobrio et calce, et posch ejus et rosa et lumina fiant ut supra. Cum imagines vel aliarum rerum effigies pertrahuntur in muro sicco, statim aspergatur aqua, tam diu donec omnino madidus sit. Et in eodem humore liniantur omnes colores, qui supponendi sunt, qui omnes calce misceantur, et cum ipso muro siccentur ut hæreant. In campo sub lazur in viridi, ponatur color, qui dicitur veneda, mixtus ex nigro et calce super quem, cum siccus fuerit, ponatur in suo loco lazur tenuis cum ori mediolo abundanter aqua mixto temperatus, et super hunc iterum spissior propter decorem. Viride quoque misceatur cum succo et nigro.
. . .
CAPUT XVII.
De tabulis altarium et ostiorum, et glutine casei.
Tabulæ altarium sive ostiorum primum particulatim conjungantur junctorio instrumento, quo utuntur doliarii sive tornarii. Deinde componantur glutine casei, quod hoc modo fit. Caseus mollis minutatim incidatur et aqua calida in mortariolo cum pila tamdiu lavetur, donec multotiens infusa pura inde exeat. Deinde idem caseus attenuatus manu mittatur in frigidam aquam donec indurescat. Post hæc teratur minutissime super ligneam tabulam æqualem cum altero ligno, sicque rursum mittatur in mortarium et cum pila diligenter tundatur addita aqua cum viva calce mixta, donec sic spissum fiat, ut sunt feces. Hoc glutine tabulæ altarum conpaginatæ, postquam siccantur, ita sibi adhærent, ut nec humore nec calore disjungi possint. Postmodum æquari debent planatorio ferro, quod curvum et interius acutum habet duo manubria, ut ex utraque manu trahatur, unde raduntur ostia, et scuta, donec omnino fiant plana. Inde cooperiantur crudo corio equi, vel asini, quod aqua madefactum, statim ut pili fuerint erasi, aqua aliquantum extorqueatur, et ita humidum cum glutine casei superponatur.
CAPUT XX.
De rubricandis ostiis et oleo lini.
Si autem volueris ostia rubricare [aut alio colore colorare] tolle oleum lini, quod hoc modo compones. Accipe semen lini, et exsicca illud in sartagine super ignem sine aqua. Deinde mitte in mortarium, et contunde illud pila donec tenuissimus pulvis fiat, rursumque mittens illud in sartaginem, et infundens modicum aquæ, sic calefacies fortiter. Postea involve illud in pannum novum, et pone in pressatorium, in quo solet olivæ, vel nucum, vel papaveris oleum exprimi, ut eodem modo etiam istud exprimatur. Cum hoc oleo tere minium sive cinobrium [aut quem alium colorum vis] super lapidem sine aqua, et cum pincello linies super ostia, vel tabulas, quas rubricare volueris, et ad solem siccabis. Deinde iterum linies, et rursum siccabis. Ad ultimum vero superlinies ei gluten quod vernition dicitur, quodque hoc modo conficitur.
Editions
Theophilus – Robert Hendrie, Theophili qui et Rugerus, presbyteri et monachi, Libri III. De diversis artibus: seu Diversarum artium schedula | An Essay upon Various Arts, in Three Books, by Theophilus called also Rugerus, Priest and Monk, forming an Encyclopædia of Christian Art of the Eleventh Century, London 1847 (with English translation); Theophilus Presbyter – Albert Ilg, Schedula Diversarum Artium I (Quellenschriften für Kunstgeschichte und Kunsttechnik des Mittelalters und der Renaissance VII), Wien [Wilhelm Braumüller] 1874 (with German translation); Theophilus Presbyter – Charles Reginald Dodwell, The various arts. De diversis artibus, Oxford [Clarendon] 1961 (with English translation).
Online Editions
Translation
Theophilus – John Greenfield Hawthorne – Cyril Stanley Smith, On Divers Arts. The Treatise of Theophilus, Chicago 1963.
References
Gotthold Ephraim Lessing, Vom Alter der Oelmalerey aus dem Theophilus Presbyter, Braunschweig 1774.