Boetius de Boodt 1609
Anselmus Boetius de Boodt, Gemmarum et Lapidum Historia, Quà non solum ortus, natura, vis & precium, sed etiam modus quo ex iis, olea, salia, tinctura, essentia, arcana & magisteria arte chymica confici poßint, ostenditur. Opus Princibus, Medicis, Chymicis, Physicis, ac liberalioribus ingeniis utilissimum. Cum variis figuris, Indice duplici & copioso, Hanoviae [Wechelianus – Claudius Marnius – heredes Ioannis Aubrii] 1609.
DE
LAPIDIBVS AC
GEMMIS IN
SPECIE
Liber Secundus.
pp. 186–189
De Ætite. CAP. CXCVI.
ÆTites lapis à Græco vocabulo άετός quod aquilam significat nomen habet, Germanicè Adlerstein vocatur. Nomini causam dedit aquilæ industria, quæ ut partum promoveat fertur Ætiten in nidum ferre, aliàs absque eo parere non posse. Colore est albo, cinereo, pullo vel fusco. In se continet alium lapidem calimum dictum, interdum argillam, vel terram, sed alii cum qui argillam vel terram fert pro Ætite haberi nolunt.
Genera & ubi nascatur Ætites. CAP. CXCVII.
PLinius in quatuor genera distinguit. In Africa nascentem pusillum ac mollem, intra se & velut in aluo habentem argillam suavem, candidam, friabilem, quem fæminei sexus purant. Marem autem quiin Arabia nascitur, durum, gallæ similem aut subrutilum, in aluo habentem durum lapidem. Tertius in Cypro invenitur, colore illis in Africa nascentibus similis ampliortamen, atque dilatatus, cæteris enimglobofa facies. Habet in aluo arenam iucundam & lapillos, ipse tam mollis, ut etiam digitis frietur. Quarti generis Taphiusius appellatur, nascens iuxta Leucadem invenitur in Huminibus candidus & rotundus. Huic est in aluo lapis qui vocatur callimus.
Tria genera ætitis.
Ego tantum tria genera deprehendi. Primum genus exterius scabrum non leve est, colore vario plerunque tamen pullo nigricante. Hoc lapidem callimum dictum, dumque pulsatur, sonantem in se continet. Secundum cinerei coloris est, ac in se argillam vel margam continet, quæ alba, flava, rubra, ceruleave interdum est. Cortex eius exterior scabra ex arena crassiore silicumque particulis facta vel constructa videtur. Tertium priori simile terram in se coloribus variantem concludit. Has duas postremas species Germani Klapperstein vel Erdstein vocant, ac ab aliis Geodis nomine appellantur. Secundum genus quia agitatum & commotum argillæ sonum prodit, ad Ætitis genera aptius cum Plinio, quam ad Geodis refertur.
Primi generis ætites raro pruni vel armeniaci mali magnitudinem superat. Posteriora duo genera pugni sæpe magnitudinem æquant. Primum genus orientale est, quanquam etiam in Apulia reperiatur: Reliqua duo etiam in Germania inveniuntur propre Hildeshemium in Misnia prope Dresdam, ac non procul Chemnicio, deinde in Bohemia duobus à Pilsna miliaribus. Hi plerunque in torrentibus decedente aqua reperiuntur. Habet etiam Silesia ad pagum Smotsteifen territorii Leobergensis, item ad Goldbergam in Lygiis hos lapides.
Natura, usus & facultas Ætitis. CAP. CXCVIII.
Ad partum retinendum vel pellendum.
ÆTites partum promovet & fætum retinet. Ut fætum retineat brachio, ut vero partum promoveat femor ialligatur. Trahere enim ad se partum experientia, & testimonio multorum medicorum clarum, notumque est. Proinde si partus exciderit statim amovendus lapis, ne matrix etiam excidat, ut, Valeriola teste, Valentiæ coniugi Ponsoni Ionberti contigit, quæ oblivioni tradens lapidem femori alligatum elapsa matrice extincta est.
Ad epilepsiam.
Tritus lapis ceratoque exceptus epilepticos paroxysmos lenit. Argilla vel marga lapidi inclusa terræ sigillatæ facultatem obtinet.
Ad pestem.
Lota enim pesti febribusque pestilentibus correptis, cum aqua acetosæ propinata, auxilio est. Sudore enim malum omne expellit, ac cor recreat: quinetiam observavi in nonnullis aluum movere.
Ad venena.
Ad venena danda cum vino, dysenterias malignas aliosque alui malignos fluxus compescit.
Ad carbunculos.
Carbunculos pestilentes pota cum vino, oligophoro ac spiritu vitrioli discutit, ac cor ab omni labe tuetur. Serpentes etiam arcere creditur, obque hanc causam etiam ab aquila expeti, ut nempe pullos tueatur. Gestatus amorem & divitias augere, præterea invictum omnibus que gratum gestantem efficere, ac comitiales paroxysmos prohibere, traditur. Ad furem deprehendendum, Dioscoride teste, olim panis Ætitis pulvere commixtus suspecto porrectus fuit.
Furis prediito.
Qui si criminis conscius erat eum deglutire non poterat, Bellonio teste, libro 20. Observationum, capite decimo tertio, adhuc hodie in eum usum lapide hoc Græci utuntur, sed variis adhibitis superstitionibus. Dum enint deprehendere furem volunt, omnes suspectos advocant, atque massam pinsunt sine fermento, variaque verba ad murmurant, deinde ex massa panes ovi magnitudine consiciunt, singulisque qui convenerunt ternos deuorandos nullo potu addito præbent. Tum fur tertium devorare non potest, ac parum abest, si conetur, quin stranguletur. Monachi Græci id pro secreto habent. Sed huiusmodi quid si contingat tantum furi, spiritu maligno cooperante fieri non dubito; proinde ab homine Christiano scrutinia similia reiicienda tanquam superstitiosa sunt. Creditur etiam si patinis venenum continentidus supponatur ætites, ferculum inquo est, devorari non posse.
Dignitas, valor & precium ætitis. CAP. CXCIX.
ORientalis quem primigeneris statui, acin aquilæ nido invenitur, à generosis & nobilioribus foeminis magni singularem ad partum promovendum facultatem, ita ut aliquan dodecem etiam viginti thaleris si grandiusculus & armeniaci mali magnitudinem habeat vendatur. Germanici viliores sunt, plerunque tamen si pulli & ferruginei coloris sint ac non adeo scabri, singuli thalero uno aut duobus veneunt, etiam pluris si magni fuerint.
De Callimo lapillo qui ætite includitur. CAP. CC.
CAllimus in ætite reperitu, variatque colore & duritie, aliquando etiam ex parte transparens est crystalli instar. Ad albim invenitur ætites prægnans candido silice durissimo, in cuius superficie cellulæ sunt quales habent apum favi. Callimus easdem à nonnullis putatur habere vires quas ætites.
De Geode. CAP. CCI.
GEodes lapis est rotundus terram aut arenam continens, hunc ad tertiam specierum terram continervel arenam non sonantem, Geodes propriè nec ineptè vocari potest.
Quicunque non terram, sed arenam etiam in duratam sonantemque; in se habet atitis nomen non meretur, sed Geodis. Reperitur in Misnia & prope Pilsnam Bohemiæ, colore est rubiginis ac pugnicæpe magnitudine, nullius, quod sciam, usus: nisi quis dum exactè rotundi sunt, iis maioribus bombardis explodendis uti velit. Reperitur, aliud Geodis genusprope Aretium, candidum, figura oblonga utrinque acuminata specie stercoris canini: Videtur ex argilla parum condensata constare. Sifrangatur, ex crustis eiusdem substantiæ aggregatæ ac friabilis coaluisse, instar lapidis bezoar deprehenditur. Fortassis Bezoar est Ægypti fossile vel ætites fœmina Plinii, & species osteocollæ, vel ossifragi lapidis.
De Enhydros. CAP. CCII.
A Geode non differt Enhydros nisi contento, ut enim superior arenam vel terram, ita hic aquam continet, absolutæ, Plinio teste, est rotunditatis, in candore levis, sed ad motum fluctuat intus in eo veluti in ovis liquor.
De Enorchi. CAP. CCIII.
ROtundus est hic lapis ut Geodes, cuius species ut Enhydros statui potest. Qui columbini plerunque; est magnitudine, Germanicè hodenstein vocatur, quia lapis in illo inclusus testium videtur habere formam, à qua Græcum nomen illi datum est.
Interior lapis ita adhæret exteriori concavo, ut vitellum oui cocti absque spacio intermedio albumini. Inveni hunc lapidem prope Pragam Bohemiæ, exterior eius pars terræ cinereæ habet colorem. Interior nec fulget nec nitet, variisque & obscuris coloribus sordescit.
p. 259
De saxo Calcario. CAP. CCXCIII.
Saxum unde calx sit Calcarium dicitur, passim obvium, ac interdum marmori simile, quale est Pragense, nigrum, venis alabastrinis albisque refertum. Nam & plane album & fuscum reperitur. Plinio referente Cato Censorius calcem è vario lapide improbabat. Ex albo melior quam ex puro, & structuræ utilior, quæ ex fistuloso tectoriis, ad utrumque damnatur ex silice, candidissima ex fistuloso qualis è saxo Tiburtino, ex quo Romæ ædes Divi Petri in Vaticano constructæ sunt.
Trevertinum saxum ad dealbandos parieres commodissimum est. Calcarium saxum ut calcem præbeat uri debet, ustum ignem potentia in se continet, qui aquæ affusione in actum prorumpit, eamque calidissimam ac ferventem efficit. Calor ille in sale calcis calidissimo & siccissimo consistit, cui cum aqua frigidissima & humidissima miscetur, ob subitum contrariorum motum in actum caliditas calcis deducitur, eadem prorfus ratione, qua oleum sulphuris verum, si aquæ miscearur frigidæ tam calidum in vitro redditur ut id manu vix teneri possit. Potentia huiusmodi oleum siccissimum & calidissimum est, ut cauterii instar cuti admocum urat.
Putant alii propter obstructionem in calce viva caliditatem fieri, sed errant, oleo enim calx melius obstrui potest, nulla tamen ab eo in calce caliditas excitatur. Causa itaque potius motus subitus contrariorum & eorum quorum intima misceri possunt.
. . .