Mander 1604
Carel van Mander, Het Schilder-Boeck waer in Voor eerst de leerlustighe Iueght den grondt der Edel Vry Schilderconst in Verscheyden deelen Wort Voorghedraghen. Daer nae in dry deelen t’Leuen der vermaerde doorluchtighe Schilders des ouden, en nieuwen tyds Eyntlyck d’wtlegghinghe op den Metamorphoseon pub. Ovidij Nasonis. Oock daerbeneffens wtbeeldinghe der figueren Alles dienstich en nut den schilders Constbeminders en dichters, oock allen Staten van menschen, Haerlem [Paschier van Wesbusch] 1604.
Van wel schilderen/ oft Coloreren.
Het twaelfde Capittel.
. . .
fol. 47r–48r
Elcke verwe van eerst op
haer plaets legghen,
om niet versterven.
8 Iae alle dinghen seer vast en ghewislijck/
Soo wel binnewerck als omtreck by maten/
Sonder een trecksken te falen vergislijck/
Dit en gaet niet qualijck/ noch vry niet mislijck/
maer comt in’t schilderen grootlijcx te baten/
En op dat het allesins wel mocht laten/
En niet versterven/ hun verwen sy mede
Wel ghetempert gheven yeder haer stede.
Italianen maken cartoenen,
dat zijn papieren soo groot als t’werck,
net gheteyckent, dat sy dan doortrecken.
9 Maer d’Italianen/ hoe sy hun saken
Voornemen/ t’zy op mueren/ oft penneelen/
Wt versierde schetsen/ met neerstich waken/
Sy wel ghestudeert hun cartoenen maken/
Alsoo groot als hun werck in alle deelen/
En calcherent met stecken van pinceelen/
Oft met eenich punt/ dat daer toe mach voeghen/
Gaen sy’t van trecke te trecke doorploeghen.
10 Op dat het ghewislijck/ sonder beswijcken/
In’t werck soude comen/ en wel ghelucken:
Om in Oly-verwe/ sy’t eerst bestrijcken
Van achter met crijt/ of yet desghelijcken:
maer op den muer noch weeck zijnde sy’t drucken
Door (als gheseyt is) te weten/ om stucken
In Fresco maken/ met gheleerde handen/
Welck geen ghebruyck en is hier in ons Landen.
Hier is ghemeent Michel Agnolo,
die noemde de Oly-verwe Vrouwen werck,
en Fresco Mannen werck.
11 Nochtans den Florentijn/ die soo wel houwen
Als verwen const/ doe sy des Vaticanen
Oordeel in Oly hem wilden doen bouwen/
Welck hem niet en luste/ want niet dan Vrouwen
Ambacht oft werck gherekent was soodanen
Wijse van schilderen/ naer zijn vermanen/
Dan in Fresco wercken heeft hy ghepresen
Een constich/ en Mannelijck doen te wesen.
Fresco hier ongebruycklijck,
om des Landts vochticheyt,
en onghetempert weder.
12 maer dat het hier gheen ghebruyck is bedeghen/
Als t’ghen’ Angelus hier toeschrijft de Wijven/
Het Fresco soude hier in Hollandt teghen
De harde Locht/ Windt/ Sneeu/ Haghel/ en Reghen
Qualijck houden/ door Boreas bedrijven/
Wtwendich/ jae selfs inwendich niet blijven
Oock seer langhe misschien schoon in ghedueren/
Om de groote vochticheyt deser mueren.
Fresco moet op steen-calck wesen.
13 Ten anderen/ can tot gheen oorboor strecken
Dit Calck/ datmen brandt van soutte Zee-schelpen/
Want het slaet uyt met schimmelighe vlecken/
T’moste steen-calck wesen van ander plecken/
Als Doornicks/ oft ander/ soo mochtet helpen
Teghen onweder en vorst/ quaet om stelpen/
Bestander/ en zijn in’t schilderen lijvich/
En alsoo niet uytslaen/ alst droogh is stijvich.
Den Cartoen is vorderlijck.
14 maer dit nu oversleghen/ de cartoenen
Te maken soo groot als u wercks bevanghen/
Is nut en dienstich/ met een cloeck vercoenen
Gheordineert/ en het sal u versoenen
In arbeydt/ want ghy sult hem voor u hanghen/
Om niet te verloopen in vreemde ganghen/
Noch den aerdt te verliesen/ maer u pooghen/
nae t’voorbeeldt alles te diepen en hooghen.
Cartoenen mosten hun hooghsels oock hebben.
15 Want ghehooght en ghediept hoeft wel op gronden
V cartoen schilderich aerdt te ghenieten/
Datter gants gheen ghebreck en zy bevonden
Aen afsteken/ diepen/ verheffen/ ronden/
Soeticheyt/ vloeyen/ verdrijven/ verschieten:
Ghy en moet u den arbeydt oock verdrieten
Niet lichtelijck laten/ maer stadich haken/
Door vlijt ter hooghster welstandt te gheraken.
De moderne witteden hun penneelen te dick,
gebruycten oock cartons.
16 Ons moderne Voorders voor henen plochten/
Hun penneelen dicker als wy te witten/
En schaefdens’ alsoo glat als sy wel mochten/
Ghebruyckten oock cartoenen/ die sy brochten
Op dit effen schoon wit/ en ginghen sitten
Dit doortrecken soo met eenich besmitten/
Van achter ghewreven/ en trockent moykens
Daer nae met swarte krijkens oft potloykens.
Trocken hun dinghen op het wit,
en primuerden daer olyachtich over.
17 maer t’fraeyste was dit/ dat sommighe namen
Eenich sme-kool swart/ al fijntgens ghewreven
Met water/ jae trocken/ en diepten t’samen
Hun dinghen seer vlijtich naer het betamen:
Dan hebbenser aerdich over ghegheven
Een dunne primuersel/ alwaer men even
Wel alles mocht doorsien/ ghestelt voordachtich:
End’ het primuersel was carnatiachtich.
Deden hun dinghen veel ten eersten op.
Durers werc te Francfoort tot exempel.
18 Als dit nu droogh was/ saghen sy hun dinghen
Schier daer half gheschildert voor ooghen claerlijck/
Waer op sy alles net aenlegghen ginghen/
En ten eersten op doen/ met sonderlinghen
Arbeydt en vlijt/ en de verwe niet swaerlijck
Daer op verladende/ maer dun en spaerlijck/
Seer edelijck gheleyt/ gloeyend’ en reyntgens/
Met wit hayrkens aerdich ghetrocken cleyntgens.
Brueghel, Lucas, en Ioannes van Eyck exempelen,
van ten eersten suyver op te doen.
19 O seldtsame Durer/ Duytschlandts beroemen/
Te Franckfoort in’t Clooster daer sietmen blijcken
Dees suyver edelheyt/ weerdich te noemen:
Iae Brueghel en Lucas al dese bloemen/
Te recht Plus ultra schreven in de rijcken
Der Schilders/ voormaels met een vast bedijcken/
Datse niemant licht en soud’ achterhalen/
Met Ioannes/ voor al den principalen.
. . .
Het Leven
Der oude Antijcke doorluchtighe
Schilders/ soo wel Egyptenaren/
Griecken als Romeynen/ uyt verscheyden Schrijvers by een ghebracht/ en
in Druck uytgegheven/ tot dienst/ nut/ en vermaeck der
Schilders/ en alle Const-beminders.
. . .
fol. 72v–73v
Van Pausias, Schilder van Sicyonien.
DE constighe Meesters van oudts/ als ick te vooren verhaelde/ hebben in verscheyden dinghen de Schilder-const aengaende hunnen gheest gheoeffent/ en in eenighe ghedaenten van wercken/ die ons nu niet bekent/ oft in ghebruyck niet en zijn: Want desen Pausias was een seer goet emailleerder in zijnen tijdt/ te weten/ van te maken Schilderije met den vyere/ waer van wy hebben verhaelt in onse beschrijvinghe van Polygnotus van Athenen/ die men den eersten vinder oft gebruycker daer van acht te wesen/ want men en vindt geen sulck werck ouder als van hem/ hoewel Plinius twijffelt wiens vindinge het is gheweest/ en seght aengaende het schilderen met wasch/ en met het vyer/ Encausticè geheeten/ en weet ick wislijck den eersten vinder niet. Eenighe seggen het was Aristides, en dat naer hem Praxiteles namaels dees Const bracht ter volcomenheyt/ maer sy missen: want men vindt stucken die ghedaen zijn met den vyere aleer Aristides oyt is gheweest: namelijck van Polygnotus, van Nicanor, en Arcesilaus van Parium. Dus blijckt nae mijn voorich verhael noch Polygnotus den eersten/ die men weet te noemen. Lysippus, daer wy van verhaelt hebben/ was oock een van dese Encausticè werckers/ en hadde voor een ghebruyck/ te schrijven op de stucken die hy maeckte in’t Eylandt Aegina: Lysippus heeft dese Schilderije ghemaeckt met het vyer. Ick hadde desen Lysippum mogen by den Schilders hebben ghevoeght/ maer ick en vinde niet/ wat hy met dit schilderen voor stucken gemaeckt heeft/ daer onse Schilder-jeught yet by soude gheleert worden. Men seght oock (seyt Plinius)/ dat Pamphilus, den Meester van Appelles, niet alleen en emaillieerde/ maer heeft het oock gheleert Pausias, Schilder van Sicyonia, die wy nu voor hebben. Desen Pausias hadde de Const van schilderen aengevangen te leeren by Brietes zijnen Vader. Hy behielp hem met den Pinceel te beschilderen de mueren/ namelijck te Thespia, een Stadt in Beotien/ daer hy oock aennam oft bestondt te herschilderen eenighe dingen op de mueren/ die te vooren waren gedaen van Polygnoto. Dit en acht ick niet dat op’t nat calck was/ en dat het Fresco/ dat men in Italien nu ghemeen heeft/ doe niet en was in’t gebruyck: want haddet op mueren onder dack gheweest/ de Schilderije van Polygnotus en waer in Pausias tijdt niet vergaen gheweest/ dewijle dat het een eeuwich werck is (by maniere van spreken)/ oft ten mosten mueren zijn uytwendich aen de huysen/ dat ick niet en achte dat het waren/ dan dat het lijm oft ey-verwe was/ oock geen olyverwe/ want sy daer van niet en wisten. Dese Schilderije/ en die van Polygnoto, waren malcander seer ongelijck/ en daer was een groot onderscheyt van het werck. Pausias was den eersten/ die opbracht te schilderen de balcken en beschietingen der solderingen/ en noyt voor zijnen tijt en was gesien eenigh welfsel dat beschildert was. Hy was seer lustigh tot cleyne dinghen te maken/ en cleyne kinderkens: maer zijn vertrotsers oft quaetwillige seyden/ dat hy dat dede/ om datter veel tijts toegaen most. T’welck hy verstaende/ en willende het gantsche teghendeel bewijsen van dat sy seyden/ en het cleen dingen te maken heerlijck maken en verheffen/ schilderde hy een Kindt op eenen dagh/ en hiet dit Tafereel ‘ημερησιος, dat is/ daghwerck/ om dat hy dit Tafereel hadde ghemaeckt op eenen dagh. Hy vrijdde seer in zijn jonckheyt een Bloemcrans oft Tuylkens-vercoopster van zijn stadt Sicyonia, gheheeten Glycera, die seer aerdigh was/ en thien duysent inventien hadde/ haer houpeelkens/ hoeden en cranssen toe te maken: soo dat Pausias hier soeticheyt in hebbende/ begaf hem te conterfeyten nae t’leven de bloemcransen en tuylkens van zijn Vryster. maer Glycera veranderde in soo veelderley wijsen de ghedaenten van haer cranssen en tuylkens/ en verwisselde soo menichvuldich de byeenvoeginghen der verwen met haer bloemen te vermenghen/ om haren Schilder schier te doen rasen/ dat het een groote ghenuechte en lust was te sien campen het natuerlijck werck van Glycera, tegen de Const van den Schilder Pausias, die door dit oeffenen hier in heel uytnemende wert. Eyndelijck schilderde hy haer sittende/ en makende eenen hoedt van bloemen: welck Tafereel worde gehouden voor het beste dat hy oyt maeckte: en hy noemde dit Stephanoplocos, dat is/ Tuylmaeckster/ oft Stephanopolis, dat is/ Tuyl-vercoopster/ om dat Glycera anders geenen middel en hadde haer te behelpen in haer armoede/ dan met bloemcranssen en tuylkens te vercoopen/ en dit is al geschiet nae de 100e. Olympiade. Men seght dat Lucius Lucullus gaf aen eenen Dionysium, Schilder van Athenen/ twee Talenten/ van dit Tafereel te copieren/ oft van een Copie/ Apographon by den Griecken gheseyt. Pausias begaf hem oock te maken groote stucken/ onder ander een schoon Offerhande van Ossen/ welck Tafereel in Plinij tijdt was in de gallerije van den grooten Pompeus. Hy was oock den eersten/ die op bracht in Schilderije uyt te beelden de Offerhanden die men den Goden dede: welcke inventie naderhant van velen was bestaen te volghen/ maer niemant wasser soo gheschickt in als Pausias. Onder ander had hy een goede gratie/ eenen Osse te maken van vooren in’t vercorten/ die men op’t voorhooft sagh/ en soo door het vercorten zijn gheheel dickte/ en met eenen de lengde/ sonder dat hy hem hade van ter sijden te stellen/ En in plaetse dat ander Schilders veel van wit en lichte verwe hun dingen aenleyden/ en soo seer hooghden en rondeden/ en datse om hun dingen te doen afsteken en verschieten/ vast met swart verdiepten/ hadde hy een maniere zijn Ossen bruyn aen te legghen/ en met eenen also van selfs de diepselen te weghe brengende/ gaf dan zijn behoorlijcke hooghsels. Cort af/ hy was soo uytnemende in zijn vercortingen/ datmen soude hebben geseyt/ dat zijn platte Schilderije verheven en ghebootseert half rondt was: Oock schenen eenighe dinghen ghebroken en puttich oft hol te wesen/ die nochtans gheheel en effen waren. En also geseyt is/ was hy van Sicyonia de Griecksche Stadt/ die langen tijdt was ghehouden voor de rechte Vader-stadt van den Schilders. Sy en lagh niet heel wijt van Corinthen. Dat Landt was seer overvloedich van Boomoly. In den tijt van Scaurus Roomsch Schout/ werden al deses Stadts costelijcke Tafereelen/ die op ghemeene plaetsen en in Tempelen waren/ in uytroep vercocht en ghebracht te Room/ en dit was tot betalinghe van veel groote lasten/ die dese Stadt schuldich was.